दुग्धजन्य पदार्थातील भेसळ!

**दुग्धजन्य पदार्थांमधील भेसळ**

ही आजच्या काळात एक मोठी आणि गंभीर समस्या बनली आहे. नफा कमावण्यासाठी दुधात आणि त्यापासून बनणाऱ्या पदार्थांमध्ये आरोग्याला घातक ठरतील अशा गोष्टी मिसळल्या जातात.

या भेसळीची कारणे, त्याचे आरोग्यावरील परिणाम आणि घरच्या घरी ती ओळखण्याच्या काही सोप्या पद्धती खालीलप्रमाणे आहेत:

—

## 1. प्रामुख्याने कोणत्या पदार्थांमध्ये भेसळ होते?

* **दूध:** दुधात पाणी, युरिया, स्टार्च (पिष्टमय पदार्थ), डिटर्जंट, लिक्विड सोप, आणि कारखान्यात तयार केलेले सिंथेटिक दूध मिसळले जाते.

* **मावा/खवा (पेढे, गुलाबजाम):** यामध्ये स्टार्च, कागदाचा लगदा, बटाटा किंवा शिजवलेले रताळे आणि वनस्पती तूप (डाल्डा) मिक्स केले जाते.

* **तूप आणि लोणी:** यात स्वस्त वनस्पती तूप, प्राण्यांची चरबी, आणि उकडलेले बटाटे मॅश करून घालतात.

* **पनीर:** पनीर मऊ आणि जास्त काळ टिकवण्यासाठी त्यात सल्फ्युरिक ॲसिड किंवा स्टार्च वापरतात.

—

## 2. भेसळीचे आरोग्यावर होणारे दुष्परिणाम

भेसळयुक्त दुग्धजन्य पदार्थांचे सेवन केल्याने शरीरावर दीर्घकालीन आणि गंभीर परिणाम होऊ शकतात:

* **पचनाचे विकार:** फूड पॉयझनिंग, जुलाब, उलट्या आणि पोटात तीव्र कळा येणे.

* **अवयवांचे नुकसान:** युरिया आणि डिटर्जंटमुळे किडनी (मूत्रपिंड) आणि लिव्हर (यकृत) खराब होण्याचा धोका असतो.

* **कॅन्सरचा धोका:** सिंथेटिक दुधात वापरली जाणारी रसायने शरीरात कार्सिनोजेनिक (कॅन्सर निर्माण करणारी) ठरू शकतात.

* **बालकांच्या वाढीवर परिणाम:** लहान मुलांना पोषण मिळण्याऐवजी कुपोषण आणि अशक्तपणा येतो.

—

## 3. घरच्या घरी भेसळ कशी ओळखायची? (काही सोप्या चाचण्या)

> **महत्त्वाची टीप:** बाजारात मिळणाऱ्या ‘FSSAI’ (भारतीय अन्न सुरक्षा आणि मानके प्राधिकरण) च्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार तुम्ही खालील चाचण्या करू शकता.

### अ) दुधातील पाण्याची चाचणी

* दुधाचा एक थेंब लाकडाच्या किंवा दगडाच्या गुळगुळीत आणि उतरत्या पाठीवर टाका.

* **अस्सल दूध:** थेंब हळूहळू खाली उतरेल आणि मागे पांढरी रेघ (खूण) सोडेल.

* **भेसळयुक्त दूध:** पाण्याचा थेंब वेगाने खाली वाहून जाईल आणि कोणतीही रेघ उरणार नाही.

### ब) दुधातील/माव्यातील स्टार्चची चाचणी

* थोडे दूध किंवा खवा एका वाटीत घ्या आणि त्यात **आयोडीनच्या द्रावणाचे (Iodine Solution)** २ ते ३ थेंब टाका.

* जर त्याचा रंग **निळा** झाला, तर समजावे की त्यात स्टार्च किंवा बटाटा मिसळला आहे. रंग न बदलल्यास पदार्थ शुद्ध आहे.

### क) दुधातील डिटर्जंटची चाचणी

* काचेच्या एका छोट्या बाटलीत थोडे दूध आणि तितकेच पाणी घ्या.

* ते मिश्रण जोराने हलवा. जर त्यावर खूप जास्त आणि घट्ट फेस आला आणि तो बराच वेळ राहिला, तर दुधात डिटर्जंट किंवा साबण मिक्स आहे.

### ड) तूप किंवा लोण्यातील वनस्पती तुपाची चाचणी

* एक चमचा वितळलेल्या तुपात थोडे हायड्रोक्लोरिक ॲसिड आणि चिमूटभर साखर घाला.

* ते मिश्रण ५ मिनिटे बाजूला ठेवा. जर तुपाचा रंग **लाल** झाला, तर त्यात वनस्पती तूप (डाल्डा) मिक्स आहे.

—

## ग्राहक म्हणून काय काळजी घ्यावी?

1. **ब्रँड आणि पॅकेजिंग:** नेहमी मान्यताप्राप्त आणि FSSAI चे लायसन्स नंबर असलेल्या ब्रँड्सचेच दूध व दुग्धजन्य पदार्थ खरेदी करा.

2. **खुल्या पदार्थांऐवजी पॅक्ड:** सणासुदीच्या काळात उघड्यावर मिळणारा मावा किंवा पनीर खरेदी करणे टाळा.

3. **तक्रार करा:** जर तुम्हाला कोणत्याही पदार्थात मोठी भेसळ आढळली, तर तुम्ही राष्ट्रीय ग्राहक हेल्पलाइन किंवा स्थानिक ‘अन्न आणि औषध प्रशासन’ (FDA) कडे तक्रार करू शकता.