सोनेतारण कर्जात होणारा भ्रष्टाचार…
पतसंस्थेत (Credit Co-operative Societies) सोनेतारण कर्जाच्या प्रक्रियेत काही वेळा गैरप्रकार किंवा भ्रष्टाचार होऊ शकतो. हे प्रकार प्रामुख्याने संस्थाचालक, कर्मचारी आणि सोने पारखणारे (Valuer) यांच्या संगनमताने घडतात.
यातील काही प्रमुख मार्ग खालीलप्रमाणे आहेत:
१. सोन्याच्या शुद्धतेमध्ये फेरफार
हा सर्वात सामान्य प्रकार आहे. यामध्ये सोन्याचे दागिने प्रत्यक्षात कमी कॅरेटचे (उदा. १४ किंवा १८ कॅरेट) असताना कागदपत्रांवर ते २२ कॅरेटचे असल्याचे दाखवले जाते. यासाठी ‘व्हॅल्युअर’ खोटा रिपोर्ट देतो, जेणेकरून अधिक कर्ज मंजूर करता येते.
२. जादा वजन दाखवणे
दागिन्यांचे प्रत्यक्ष वजन कमी असतानाही रेकॉर्डवर जास्त वजन नोंदवून जास्तीत जास्त कर्ज उचलले जाते. अनेकदा दागिन्यांमध्ये असलेल्या खड्यांचे (Stones) वजन वजा न करता संपूर्ण वजनावर कर्ज दिले जाते.
३. ‘डमी’ किंवा बनावट कर्जदार
संस्थेचे कर्मचारी किंवा पदाधिकारी आपल्या परिचितांच्या नावाने (त्यांना माहिती नसतानाही) बनावट कर्ज प्रकरणे उभी करतात. यात प्रत्यक्षात सोने गहाण न ठेवता किंवा बनावट/पितळी दागिने ठेवून रक्कम लाटली जाते.
४. लिलाव प्रक्रियेत गडबड
जर एखाद्या कर्जदाराने वेळेत कर्ज फेडले नाही, तर त्याचे सोने लिलावात काढले जाते. अशा वेळी:
कर्जदाराला पूर्वसूचना न देणे.
लिलावाची जाहिरात कमी प्रसिद्धी असलेल्या वर्तमानपत्रात देणे.
संस्थाचालकांनी स्वतःच्याच जवळच्या व्यक्तींना कमी किमतीत ते सोने विकत घेऊ देणे.
५. सोन्याची अदलाबदल (Substitution)
कर्जदाराने ठेवलेले अस्सल सोने लॉकरमधून काढून त्या जागी तशाच दिसणाऱ्या बनावट दागिन्यांची किंवा कमी शुद्धतेच्या सोन्याची ठेव करणे. जेव्हा कर्जदार पैसे भरून सोने परत न्यायला येतो, तेव्हा त्याला बदललेले सोने दिले जाण्याची शक्यता असते.
६. विम्याचे हप्ते आणि चार्जेस
काही संस्था कर्जदाराकडून सोन्याच्या विम्याचे (Insurance) किंवा सुरक्षेचे जादा शुल्क आकारतात, परंतु प्रत्यक्षात असा कोणताही विमा उतरवलेला नसतो. ती रक्कम अंतर्गत रित्या लाटली जाते.
बचावासाठी काय काळजी घ्यावी?
पावती तपासा: सोने गहाण ठेवताना मिळणाऱ्या पावतीवर दागिन्यांचे अचूक वजन, शुद्धता आणि फोटो आहे का याची खात्री करा.
लॉकर सील: शक्य असल्यास, तुमचे सोने तुमच्यासमोर सीलबंद पाकिटात ठेवले जात आहे का ते पहा आणि त्यावर तुमची स्वाक्षरी करा.
अधिकृत संस्था: केवळ विश्वासार्ह आणि ‘अ’ किंवा ‘ब’ ऑडिट वर्ग असलेल्या पतसंस्थांकडूनच कर्ज घ्या.
नियमित आढावा: आपल्या कर्जाचे व्याज वेळेवर भरून पावती घेत जा आणि कर्जाची सद्यस्थिती तपासत राहा.
जर तुम्हाला अशा भ्रष्टाचाराची शंका आली, तर तुम्ही जिल्ह्याच्या सहकारी निबंधक (Registrar of Co-operative Societies) कार्यालयाकडे रीतसर तक्रार करू शकता.
