‘एआय’ चे आव्हान!….सचिन चोरगे यांचा लेख

*कृत्रिम बुद्धिमत्तेची क्रांती आणि

नव्या पिढीसमोरील रोजगाराचे आव्हान*

जगभरात कृत्रिम बुद्धिमत्ता अर्थात AI विषयी प्रचंड उत्साह, गुंतवणूक आणि चर्चा सुरू आहे. काही वर्षांपूर्वी केवळ तांत्रिक प्रयोग म्हणून पाहिले जाणारे AI आज उद्योग, शिक्षण, अर्थव्यवस्था, माध्यमे, प्रशासन आणि दैनंदिन कामकाजाच्या केंद्रस्थानी येऊन पोहोचले आहे. परंतु या झपाट्याने घडणाऱ्या बदलामागे एक गंभीर वास्तवही उभे राहताना दिसत आहे. विशेषतः नव्या पदवीधरांच्या रोजगाराच्या संधी वेगाने कमी होत आहेत.

अमेरिकेतील रोजगारविषयक आकडेवारीवर आधारित एका अभ्यासातून एक स्पष्ट ट्रेंड समोर येतो. ज्या क्षेत्रांमध्ये AI चा वापर अधिक प्रमाणात वाढला आहे, त्या क्षेत्रांमध्ये २०२२ ते २०२४ या काळात नव्या पदवीधरांच्या नोकऱ्यांमध्ये लक्षणीय घट झाली आहे. Computer Science, Information Sciences, Communications आणि Finance यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये ही घसरण अधिक ठळकपणे दिसते. विशेषतः Computer Science मध्ये जवळपास दहा टक्के आणि Information Sciences मध्ये पंधरा टक्क्यांपर्यंत रोजगार घटल्याचे चित्र दिसते. “कोडिंग शिका आणि नोकरी मिळवा” हा गेल्या दशकभरातील लोकप्रिय समज आता वास्तवाच्या कसोटीवर कमकुवत पडताना दिसत आहे.

यामागचे कारण स्पष्ट आहे. AI आता केवळ सहाय्यक साधन राहिलेले नाही तर ते अनेक बौद्धिक कामांमध्ये थेट मानवी श्रमांची जागा घेऊ लागले आहे. कोडिंग करणे, अहवाल लिहिणे, डेटा विश्लेषण करणे, ग्राहकांशी संवाद साधणे, प्राथमिक डिझाइन्स तयार करणे, संशोधनात मदत करणे अशा अनेक कामांमध्ये AI-आधारित साधने आज वेगाने वापरली जात आहेत. पूर्वी एखाद्या कंपनीला अशा कामांसाठी दहा फ्रेशर्सची गरज भासत असे; आज तेच काम दोन-तीन अनुभवी कर्मचारी AI च्या मदतीने अधिक वेगाने आणि कमी खर्चात पूर्ण करत आहेत.

याचा सर्वात मोठा फटका नव्या पदवीधरांना बसत आहे. कंपन्या आता मोठ्या प्रमाणावर प्रशिक्षण देऊन नव्या कर्मचाऱ्यांना तयार करण्यापेक्षा, कमी मनुष्यबळ आणि अधिक AI टूल्स वापरण्याच्या दिशेने झुकताना दिसतात. परिणामी ज्युनियर पातळीवरील नोकऱ्या कमी होत आहेत. “अनुभव हवा” या अटीमुळे नव्या उमेदवारांसमोर दुष्टचक्र निर्माण झाले आहे — अनुभव नसल्याने नोकरी मिळत नाही आणि नोकरी नसल्याने अनुभव मिळत नाही.

मात्र याचा अर्थ “AI सर्व नोकऱ्या खाईल” असा अजिबात होत नाही. उलट इतिहास पाहिला तर प्रत्येक तांत्रिक क्रांतीने काही नोकऱ्या कमी केल्या, तर अनेक नवीन संधी निर्माणही केल्या आहेत. औद्योगिक क्रांतीमुळे शारीरिक श्रमांचे स्वरूप बदलले, संगणक क्रांतीमुळे कार्यालयीन कामकाज बदलले आणि आता AI क्रांती बौद्धिक श्रमांचे स्वरूप बदलत आहे. प्रश्न तंत्रज्ञान थांबवण्याचा नाही, तर त्या बदलाशी जुळवून घेण्याचा आहे.

याच ठिकाणी शिक्षणव्यवस्था, सरकार, उद्योग आणि समाज यांच्यासमोर मोठे आव्हान उभे राहते. आज केवळ पदवी पुरेशी राहिलेली नाही. Problem Solving, Creativity, Human Communication, Team Collaboration आणि Domain Expertise यांसारखी मानवी कौशल्ये अधिक महत्त्वाची ठरत आहेत. कारण AI माहिती देऊ शकते, पण मानवी संदर्भ समजून निर्णय घेणे, भावनिक संवेदनशीलता दाखवणे, नैतिक जबाबदारी स्वीकारणे आणि प्रत्यक्ष नेतृत्व करणे या गोष्टी अजूनही मानवी क्षमतेवरच अवलंबून आहेत.

म्हणूनच भविष्यातील यश हे “AI विरुद्ध मानव” अशा संघर्षात नसून “AI सोबत प्रभावीपणे काम करणाऱ्या मानवांमध्ये” असणार आहे. AI टूल्सचा कुशल वापर करून स्वतःची उत्पादकता वाढवणारे, तांत्रिक बदलांचा वेध घेणारे आणि सातत्याने नवीन कौशल्ये आत्मसात करणारे तरुणच पुढील काळात टिकून राहतील.

भारतातील परिस्थितीही यापासून वेगळी राहणार नाही. भारतासारख्या युवा देशात दरवर्षी लाखो विद्यार्थी पदवी घेऊन बाहेर पडतात. जर शिक्षणव्यवस्था अजूनही जुन्या अभ्यासक्रमांमध्ये अडकून राहिली, तर बेरोजगारीचे संकट अधिक तीव्र होऊ शकते. त्यामुळे शाळा, महाविद्यालये आणि विद्यापीठांनी तातडीने AI Literacy, Digital Skills, Critical Thinking आणि Industry-Oriented Learning यांवर भर देणे आवश्यक आहे. अन्यथा डिग्रीधारक बेरोजगारांची संख्या वाढत राहील.

AI ही केवळ तांत्रिक क्रांती नाही; ती आर्थिक, सामाजिक आणि मानसिक परिवर्तनाची सुरुवात आहे. या बदलाला भीतीने विरोध करण्यापेक्षा, वास्तव स्वीकारून स्वतःला नव्या युगासाठी सक्षम बनवणे हाच पुढचा मार्ग आहे. कारण भविष्यात टिकणारा तोच असेल, जो बदलत्या तंत्रज्ञानाशी स्पर्धा न करता त्याचा बुद्धिमत्तेने उपयोग करायला शिकेल.

✍🏻सचिन सरोजीनी नंदकुमार चोरगे.

चिपळूण.